Tranh gốm chủ yếu đóng vai trò trong trang trí kiến trúc. Nghệ thuật tranh gốm đã du nhập vào Việt Nam trong gốm hoa lam thời Trần và thịnh đạt trong gốm hoa lam thời Lê với trung tâm gốm Bát Tràng, gốm Chu Đậu. Việc xây dựng những công trình công cộng như nhà hát, chợ, hội trường và các đài kỷ niệm sau chiến tranh ở Việt Nam đòi hỏi những tranh gốm màu trang trí.

    Để làm tranh gốm, có thể dùng kỹ thuật ghép những mảnh gốm màu hoặc vẽ lên tấm gốm lớn thành tranh, hay chạm trổ rồi bôi màu, nung lên thành phù điêu gạch, gốm.

    Đề tài tranh gốm rất đa dạng. Từ tích dân gian làng Đông Hồ, đến đề tài trong sách Tàu, hay những đề tài theo trường phái hiện đại: siêu thực, dã thú, hiện sinh hay trìu tượng, chủ yếu theo thị hiếu người tiêu dùng.

    Màu sắc trong tranh gốm khá thâm trầm, hầu hết là những màu tự nhiên: màu vàng từ đá gan gà, chất cảm từ đá trắng nghiền mịn, màu nâu từ bùn sông Cầu. Những màu sắc trên tranh quyện vào nhau, toát lên vẻ mộc mạc, trầm ấm. Để thích ứng với yêu cầu của khách, nhiều lò gốm sử dụng màu hoá chất. Màu hoá học được chuyên chở từ Bát Tràng thường sặc sỡ hơn màu gốm gốc. Khách đa phần đều thích màu men da lươn đặc trưng của Phù Lãng làm từ tro của cây, đá nghiền mịn. Thường mỗi bức tranh sử dụng 6 màu.

    Công đoạn làm một bức tranh gốm: Đầu tiên là nhào đất, vẽ phác thảo (phơi). Trung bình tranh khổ 1m2 phơi mất 1 ngày. Những người thợ dàn đất lên trên giàn lõm (hình khổ tranh) rồi lấy gạt vuốt lớp đất thừa ở trên. Lúc này, khung tranh đã thành hình. Sau đó, thợ lành nghề vẽ lên trên theo ý tưởng.

    Vẽ xong, người ta cắt thành nhiều miếng để tiện đốt lò. Thợ lành nghề cắt tranh ở vị trí khó thấy nhất theo nội dung tranh. Trung bình, bức tranh khổ 6m2 được cắt thành 100 mảnh. Nếu thợ vụng, số mảnh sẽ nhiều hơn. Những bức tranh này được phơi nắng 2 ngày cho khô, rồi sau đó tô men. Khi khô gió, những miếng cắt này sẽ “nối đuôi” nhau chịu lửa trong 2 ngày 1 đêm. Nếu lấy ra sớm hơn, tranh sẽ non, lấy muộn sẽ đen. Do các công đoạn đều thủ công nên với những lò gốm nung bằng củi, đôi khi có những sản phẩm có cú “táp lửa” rất độc đáo. Nhiều khách hàng rất ưng loại này.

    Tranh gốm dễ bảo quản, có thể dùng vải ẩm để lau mà không phai màu.

(Theo tạp chí "Phong cách" tháng 2/2008)