Hình : Sắc màu của gốm Thổ Nhĩ Kỳ.

Các bằng chứng của các nhà khảo cổ học cho thấy rằng : đã có sự giao thương giữa Đông Á và Tây Nam Á trong lịch sử thời cổ đại. Trong thế kỷ 3 – 4 TCN, gốm sứ của Tây và Trung Á gần như ảnh hưởng rất nhiều bởi nghệ thuật gốm sứ Trung Hoa khi người ta tìm được những cái chén hay những bình hoa làm bằng gốm sứ chất lượng cao và được trang trí theo hoa văn của nhà Đông Chu – Trung Quốc (770 – 256 TCN), Bắc Tề (550 – 577 TCN) hay Bắc Chu (557 – 581 TCN) ở các nước phương Tây. Hiện nay, các hiện vật này đang được trưng bày tại bảo tàng Anh Quốc ở London .

Hình : Theo con đường "tơ lụa", gốm sứ Trung Quốc đã vượt ra khỏi biên giới của mình và ảnh hưởng đến các quốc gia Trung Á, Tây Á, thậm chí cả châu Âu trong công nghệ làm gốm sứ một thời gian rất dài ...

Các bằng chứng cũng cho thấy : giao thương giữa Trung Quốc và các nước Tây Á bắt đầu từ thế kỷ 2 đến thế kỷ 1 TCN thông qua con đường tơ lụa. Những thế kỷ sau đó, do sự giao thoa văn hóa và mục đích chạy theo lợi nhuận khổng lồ thu được từ các loại gốm sứ trên con đường giao thương, nên gốm sứ của Trung Quốc gần như không còn sản xuất với những hoa văn cổ truyền mà thay vào đó gốm sứ Trung Quốc mang rất nhiều phong cách khác nhau như : hoa văn của người Hy Lạp cổ, Ai Cập cổ, Ấn Độ và Trung Á. Gốm sứ trong thời kỳ này được thiết kế theo 3 gam màu chủ đạo gồm : màu xanh nhạt, vàng và màu xanh ô liu. Các hoa văn trên gốm được thiết kế : những hoa sen trong Phật Giáo hay kiến trúc hoa văn của đế chế Sassanid (vua Ba Tư cuối cùng trong triều đại Tiền Ba Tư từ năm 224 – 651) với hoa văn là những vòng tròn hình ngọc trai, mặt nạ sư tử hay những nhạc công hoặc vũ nữ.

Hình : Gốm sứ Trung Quốc cũng đi theo con đường "tơ lụa" huyền thoại.

Các nhà khảo cổ học cũng tìm được các vết tích về gốm sứ Trung Quốc được sản xuất từ thế kỷ 8 trở về trước trên còn đường tơ lụa huyền thoại tại vùng Trung Đông. Hầu hết, các gốm sứ này thuộc đời nhà Đường (618 – 907) và được sản xuất chủ yếu tại các lò nung thuộc tỉnh Triết Giang và Hồ Nam . Các tỉnh Samarra , Ctesiphon thuộc Iraq và Nishapur thuộc Iran là nơi mà các nhà khảo cổ học tìm ra được nhiều nhất về gốm sứ Trung Quốc trên con đường tơ lụa.

Giao thương trực tiếp giữa thế giới Hồi Giáo và Trung Quốc được ghi nhận lại sau “cuộc chiến Talas” vào năm 751 tại Trung Á. Cộng đồng Hồi Giáo hiện nay đang sinh sống tại Trung Quốc chính là là những Hồi Giáo đầu tiên đến Trung Quốc và định cư tại đây vào đầu thế kỷ 8 sau cuộc chiến thông qua cảng biển thương mại là : Quảng Châu và Hàng Châu. Trong thế kỷ 9, các nước Hồi Giáo bắt đầu cho nhập khẩu gốm sứ Trung Quốc vào đất nước mình thông qua các cảng biển trên Ấn Độ Dương. Ngoài ra, gốm sứ Trung Quốc còn đến được thế giới Hồi Giáo thông qua con đường “quà tặng” cho những vị chính khách. Chính gốm sứ Trung Quốc là nguồn “cảm hứng” bất tận cho các nghệ nhân của các nước Hồi Giáo tạo nên những kiệt tác tuyệt vời về gốm sứ.

Hình : Gốm sứ của Thổ qua các giai đoạn được trưng bày tại bảo tàng Meviana - thành phố Konya.

Nhắc đến gốm sứ Thổ Nhĩ Kỳ thì lịch sử luôn gọi tên thành phố Iznik (thuộc vùng Marmara, tỉnh Bursa ). Có lẽ, vị trí địa lý của nó quá thuận lợi : từng là thủ đô của đế chế Nicaea, thủ đô tạm thời của đế chế Byzantine và là điểm dừng chân cuối cùng của người Trung Quốc trên con đường tơ lụa bằng đất liền trước khi băng qua eo biển để đến Istanbul và Rome, nên ít nhiều nó bị ảnh hưởng bởi gốm sứ của người Trung Quốc. Hầu hết, các hiện vật về gốm sứ và ngói đang được đặt tại bảo tàng Anh Quốc – London hiện nay, được đế chế Ottoman sử dụng trong thời gian xây dựng thành phố Istanbul đều được làm từ thành phố Iznik.

Theo dòng lịch sử, gốm sứ Thổ Nhĩ Kỳ qua các giai đoạn sau :

1. Thời kỳ gốm sứ Iznik sớm (từ giữa đến cuối thế kỷ 14) :

 Sau khi thành lập đế chế Ottoman vào đầu thế kỷ 14, vua Seljuk ưu tiên tập trung phát triển gốm sứ vùng Iznik. Để cạnh tranh với gốm sứ Trung Quốc nổi tiếng đã được biết đến từ lâu, vua Seljuk lập ra giải thưởng có giá trị rất cao nhằm tạo ra một phong cách mới, một thương hiệu mới cho gốm sứ vùng Iznik. Trong giai đoạn này, gốm sứ vùng Iznik gần như được làm theo mô phỏng của gốm sứ Trung Quốc với hai thành phần chính để sản xuất là Silica và thủy tinh. Công nghệ sản xuất trong giai đoạn này : nấu chảy thủy tinh tại nhà máy, sau đó được nung với nhiệt độ thấp.

Trận chiến giữa vua Sultan Selim I của đế chế Ottoman và vua Shah Ismail I của đế chế Safavid trên đất Ba Tư đã xảy ra những năm sau đó với thắng lợi cuối cùng thuộc về vua Sultan. Không chỉ chiếm được đất đai sau cuộc chiến, mà chiến lợi phẩm của ông cũng thu được chính là gốm sứ được Trung Quốc sản xuất theo hai màu chủ đạo là : trắng – xanh và thiết kế hoa văn theo phong cách Safavid. Chính chiến lợi phẩm này làm “dậy lên” niềm đam mê sản xuất của các nghệ nhân gốm sứ tại vùng Iznik. Đến giữa thế kỷ 16, ở Iznik sở hữu một thư viện lớn về cách trang trí cũng như các hoa văn theo từng chủ đề trên gốm sứ.

Trận chiến Chaldiran đã xảy ra vào 23/8/1514, sau khi chiếm lĩnh vùng Tabriz ( Iran ngày nay), vua Sultan bèn bắt hết những nghệ nhân gốm sứ tại đây đem về vùng Iznik để truyền lại kỹ thuật làm gốm sứ. Từ đó, các nghệ nhân vùng Iznik biết thêm về công nghệ “tráng men” cho gốm sứ. Giai đoạn này, gốm sứ được làm theo công nghệ như sau : gốm được làm từ nguyên liệu chính là đất sét đỏ và đem đi nung. Sau đó, nó được phết lên bằng một lớp sơn trắng mỏng và điêu khắc được thực hiện trên lớp sơn đó. Sau công đoạn điêu khắc, gốm lại được tráng bằng một lớp nước men màu và đem đi nung tiếp.

Hình : Những sắc màu của gốm Thổ trong vật dụng đời thường.

2. Thời kỳ “ Miletus ” (thế kỷ 14 – 15) :

Cuộc khai quật của nhà khảo cổ học Friedrich Sarre vào năm 1937 tại Miletus (một thành phố cổ thuộc vùng Anatolia, tỉnh Aydin ) cho thấy : các hiện vật gốm sứ tại đây được sản xuất tại Iznik chứ không phải tại Miletus vào khoảng cuối thế kỷ 14 đến thế kỷ 15. Thành phần chính để làm gốm sứ là đất sét đỏ, lớp men màu trắng được phủ bên ngoài. Các hoa văn trên gốm sứ được thiết kế rất đơn giản với ba màu chủ đạo là : xanh, ngọc lam và tía.

3. Thời kỳ Iznik “trắng – xanh” (cuối thế kỷ 15 – đầu thế kỷ 16) :

Cuối thế kỷ 15, nguyên liệu làm gốm là đất sét đỏ được thay bằng hổn hợp : 80% Silica, 10% thủy tinh nóng chảy và 10% đất sét trắng. Ngoài ra chì và hổn hợp muối Natri cũng được thêm vào nhằm giảm bớt nhiệt độ nung. Sau khi nung, gốm được tráng lại nhiều lần với nhiều lớp men trắng. Việc điêu khắc hoa văn sẽ được thực hiện trên lớp tráng men và người ta tạo ra sẳn những khuôn hình hoa văn để in vào. Bảy màu sắc cơ bản chủ đạo trong thiết kế hoa văn trên gốm được sử dụng trong giai đoạn này gồm : màu xanh cô ban, màu tía, màu đỏ, màu xanh da trời, màu ngọc lam, màu xám và màu đen.

Nước men là thành phần hổn hợp gồm : oxit chì 25 – 30%, hợp chất xi lic 40 – 50%, hổn hợp natri 8 – 14% và oxit thiếc 4 – 7%. Việc sử dụng oxit thiếc vào trong nước men có tác dụng làm cho nước men bóng mờ. Nhiệt độ để nung gốm trong các lò nung vào khoảng 900 độ C. Trước năm 1520, gốm sứ Iznik chủ yếu sử dụng màu xanh làm chủ đạo, những năm trong thập niên 1520, màu tía được thêm vào, từ năm 1540 – 1560, nhiều màu sắc được sử dụng trong việc trang trí hoa văn cho gốm.

4. Thời kỳ trung gian (1520) :

Trong thời kỳ này, những chiếc bình, những chiếc đèn, ly, chén và đĩa được trang trí bằng các hoa văn tô màu rực rỡ như gốm sứ Trung Quốc. Thời kỳ này còn được gọi là thời kỳ “Suleyman” bởi gốm sứ được thiết kế theo phong cách hoa văn của Suleyman (Suleyman là vị vua thứ 10 trong triều đại Ottoman từ 1494 – 1566). Có rất nhiều chiếc đĩa to được thiết kế để làm vật trang trí trên tường trong thời kỳ này. Các chiếc đĩa được trang trí bằng các thiết kế : con tàu, các con vật, các loại cây và hoa, … Ngoài ra, trong thập niên những năm 1520, gốm sứ Iznik thường tô vẽ hình ảnh cây đàn Saz (đàn truyền thống của người Thổ), hoặc vẽ các loại hoa chủ yếu như : hoa tulip, hoa cẩm chướng, hoa hồng và dạ hương.

Sau khi lật đổ đế chế Constantine vào năm 1453, đế chế Ottoman bắt đầu xây dựng cho mình rất nhiều cung điện lớn. Đặc biệt, trong triều đại vua Suleyman, một số lượng lớn ngói và gốm được sử dụng trong việc trang trí các thánh đường Hồi Giáo và cung điện Hoàng gia.

Hình : Những sắc màu của gốm Thổ trong các vật trang trí trong nhà.

5. Thời kỳ “ Golden Horn ” (1530 – 1550) :

Thời kỳ này gốm sứ Iznik lại quay về với 2 gam màu men chủ đạo là trắng và xanh khi người ta tiến hành khai quật tại vùng Golden Horn của thành phố Istanbul và tìm thấy các loại gốm sứ với hai màu nói trên. Các hiện vật được tìm thấy trong tình trạng là những mảnh vỡ với cách trang trí trên gốm là những vòng xoắn đồng tâm mỏng và xung quanh các vòng tròn đó là những chiếc lá nhỏ.

Thời kỳ này cũng còn được gọi là thời kỳ “Tugra”. Theo tiếng Thổ “Tugra” có nghĩa là “ấn chiếu của nhà vua”. Để tôn vinh sức mạnh của nhà vua, nên gốm sứ trong giai đoạn này thường trang trí hoa văn giống như ấn chiếu của nhà vua được sử dụng hay các các dạng chữ viết của nhà vua khi ra chiếu chỉ lúc bấy giờ. Đây cũng là một trong những loại gốm sứ “đặc biệt” trong giai đoạn này mà thiết kế của nó mang tính chất “tôn vinh” hay “phảng phất” hương vị Hoàng gia.

6. Thời kỳ “ Damascus ” (1540 – 1544) :

Damascus là một thành phố thuộc Syria . Sự khai quật của các nhà khảo cổ học tại đây đã phát hiện ra một số lượng lớn gốm sứ. Tuy nhiên, các gốm sứ này đều có nguồn góc từ Iznik và được sản xuất từ 1540 đến 1550. Đây là lần đầu tiên các nghệ nhân gốm vùng Iznik thêm màu xanh lá cây và màu tía vào sử dụng chung với màu xanh cô ban và màu ngọc tía trong việc trang trí các hoa văn. Đây được coi là thời kỳ giao thoa để đi đến thời kỳ nhiều màu sắc. Gốm sứ nhiều sắc màu bắt đầu phát triển rực rỡ ở Thổ Nhĩ Kỳ từ giữa thế kỷ 16 đến cuối thế kỷ 17. Công nghệ tạo gốm sứ trong giai đoạn này : đất sét trắng nặng, nước men trong suốt và màu xanh nhạt cùng với màu đỏ san hô làm chủ đạo trong việc thiết kế hoa văn.

Hình : Tùy theo kích thước và nhu cầu về hoa văn, mà mỗi nghệ nhân có thể mất từ 1 tuần cho đến 1 năm trong việc trang trí lên gốm sứ.

7. Những năm sau đó và đến bây giờ :

Sự suy tàn của gốm sứ Iznik gắn liền với đế chế Ottoman bị sụp đổ. Phần lớn là do “nhu cầu” của hoàng gia không còn sử dụng nhiều và giá gốm của Iznik bị đẩy lên rất cao bởi “thương hiệu” do đây là nguồn gốm sứ cung cấp cho Hoàng gia.

Ngày nay, gốm sứ của Thổ vẫn được sản xuất. Nhưng có lẽ, nó phục vụ cho khách du lịch mua về để làm kỷ niệm cho chuyến đi hơn là sử dụng trong việc trang trí của người bản địa. Tùy theo những kích thước của những chiếc bình, chiếc dĩa, cái chén, … và nhu cầu về hoa văn trang trí mà mỗi nghệ nhân có thể mất từ 1 tuần cho đến 1 năm để hoàn thành việc trang trí.

Hình : Gốm sứ được làm thành các kiểu dáng khác nhau lúc chưa vẽ hoa văn.

Có thể, tôi không hiểu hết ý nghĩa của các hoa văn mà mỗi nghệ nhân gửi gắm vào trong sản phẩm của mình, nhưng nhìn vào hoa văn đó, tôi lại mông lung trôi vào một đế chế Ottoman hùng mạnh của Thổ Nhĩ Kỳ ngày xưa hay những phiên chợ Ba Tư vui nhộn và đầy màu sắc …

Sưu tầm